Zeugma, Türkiye'nin Gaziantep iline bağlı Nizip ilçesinin yakınlarında, Fırat Nehri'nin sol kıyısında yer almaktadır. "Zeugma" kelimesi Yunanca'da "köprüden geçiş noktası" anlamına gelmektedir. Gerçekten de kent, Fırat üzerindeki önemli bir geçiş noktasının hâkimiyetiyle büyümüştür.

Zeugma, MÖ 300 civarında Büyük İskender'in generali ve Seleukos İmparatorluğu'nun kurucusu Seleukos I Nikator tarafından kurulmuştur. Başlangıçta "Seleukia on the Euphrates" adını taşıyan kent, Kommagene Krallığı'nın egemenliğine girdikten sonra "Zeugma" adını almıştır.

Roma döneminde kent, Fırat sınırını koruyan Roma lejyonunun karargâhı işlevi gördü. Bu askeri işlev kente ekonomik canlılık da kazandırdı: Askeri personel, tüccarlar ve zanaatkârlar bir arada yaşayan kozmopolit bir topluluk oluşturdu.

⌛ Kronoloji
DönemTarih | Olay
KuruluşMÖ ~300 | Seleukos I tarafından kuruldu
Hellenistik dönemMÖ 300–64 | Seleukos ve Kommagene yönetimi
Roma dönemiMÖ 64–MS 256 | Altın çağ, mozaikler, villalar
Sasani akınıMS 256 | Şapur I'in istilası ve yangın
Bizans dönemiMS 4–7. yy | Kısmi yeniden yapılaşma
MS 2000— | Birecik Barajı suları yükseliyor
MS 2000— | Uluslararası kurtarma kazıları
MS 2011— | Zeugma Mozaik Müzesi açılıyor

Zeugma'nın en önemli katkısı, kurtarma kazılarında ortaya çıkan olağanüstü mozaik koleksiyonudur. Bu mozaikler, MS 2.-3. yüzyıl Roma dönemine ait villalara aittir.

Çingene Kızı

Zeugma'nın en ünlü eseri, halk arasında "Çingene Kızı" olarak bilinen mozaik portredir. Aslında Eros ile Psykhe'yi temsil ettiği düşünülen bu figür; derin, sorgulayıcı bakışları ve olağanüstü anatomi işçiliğiyle dünyanın en çarpıcı antik portreleri arasında sayılmaktadır.

Diğer Mozaikler

Zeugma mozaikleri arasında mitolojik sahneler (Poseidon ve Amfitrite, Dionysos, Eros), geometrik desenler, hayvan tasvirleri ve yarışma sahneleri yer almaktadır.

2000 yılında Birecik Barajı'nın rezervuarının doldurulmaya başlanmasıyla Zeugma'nın büyük bölümü su altında kalacaktı. Bu haberin duyulması üzerine Fransa, ABD ve Türkiye'den arkeologlar bölgeye koştu ve olağanüstü bir kurtarma operasyonu başlatıldı.

Baraj dolmadan önce kazılan alanda çok sayıda mozaik, heykel ve günlük eşya bulundu. Ancak kentin büyük bölümü hâlâ su altındadır. Uzmanlara göre Zeugma'nın yalnızca yüzde onu kurtarılabildi.

**Temel Bilgiler** - **Konum:** Gaziantep, Nizip ilçesi - **Tarihleme:** MÖ ~300–MS 7. yüzyıl - **Anahtar dönem:** Roma İmparatorluğu (MÖ 64–MS 256) - **Anahtar eser:** Çingene Kızı mozaiği - **Müze:** Zeugma Mozaik Müzesi, Gaziantep - **Durum:** Kent büyük bölümüyle Birecik Barajı suları altında

Kurtarma kazılarından elde edilen eserler, 2011'de açılan Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergilenmektedir. Yaklaşık 1.700 metrekarelik mozaik alan ile bu müze, dünyanın en büyük mozaik müzelerinden biridir.

Müze, Gaziantep şehir merkezindedir ve bölgeye ziyaret edenlerin mutlaka görmesi gereken mekânlar arasındadır.

Baraj Kararı Doğru muydu?

Birecik Barajı, bölgenin elektrik ihtiyacını karşılamak ve su kaynaklarını düzenlemek amacıyla inşa edilmiştir. Ancak Zeugma gibi olağanüstü bir arkeolojik mirasın sualtında bırakılması ciddi eleştirilere yol açmıştır.

Altyapı savunucuları: Baraj, bölgenin kalkınması için zorunluydu. Kısmi kurtarma kazıları yapıldı.

Arkeoloji camiası: Zeugma'nın geri kalanı tarih için yitirildi. Karar aceleyle alındı.

Bugünkü durum: Nevali Çori örneğinde olduğu gibi, bu da bir barajın kültürel mirasa verdiği telafi edilemez zararın somut bir örneğidir.

Servet Kaya'nın Değerlendirmesi
Zeugma benim şehrim Gaziantep'in tarihine açılan bir penceredir. Gaziantep bugün Türkiye'nin en dinamik şehirlerinden biri; ama bu topraklardaki geçmiş çok daha derin.

Çingene Kızı'nın gözlerine bakıldığında şunu hissediyorum: Bu portreyi yapan mozaikçi, 1.800 yıl sonra birileri bu gözlerin içine bakacağını bilmeden çalışmaktaydı. Sanatın zamanla kurduğu bu köprü, tarihin benim için en dokunucu boyutu.

---