Çayönü, Türkiye'nin Diyarbakır iline bağlı Ergani ilçesinde bulunmaktadır. Boğazçay vadisinin oluşturduğu mikro-ekosistem, verimli toprak ve su kaynakları bakımından Neolitik yerleşim için elverişli koşullar sunmaktaydı. Alan, Taş Tepeler bölgesinden güneye ve doğuya bakıldığında Bereketli Hilal'in kuzey ucunda yer almaktadır.
Çayönü'nde ilk sistematik kazılar 1964 yılında İstanbul Üniversitesi ve Chicago Oriental Institute ortaklığıyla başladı. Halet Çambel ve Robert Braidwood'un liderliğindeki ekip, 1991'e kadar kazıları sürdürdü. Daha sonra Mehmet Özdoğan yönetiminde çalışmalar devam etti.
Çayönü'nün en dikkat çekici özelliklerinden biri, birbirini izleyen farklı mimari evrelerdir. Bu evreler, toplumun zaman içinde nasıl örgütlendiğini adım adım yansıtmaktadır.
Izgara Planlı Binalar (MÖ 8500–8000): En erken yapılar, alt kısımda ızgara biçiminde taş temel dizilerinden oluşmaktaydı. Bu ızgara yapının işlevi hâlâ tartışmalıdır; bazı araştırmacılar havalandırma veya yalıtım amaçlı olduğunu savunmaktadır.
Kanal Planlı Binalar (MÖ 8000–7500): Uzun dar kanallardan oluşan bir temel sistemiyle inşa edilmiş yapılardır. Daha düzenli ve büyük yapılar bu evrede ortaya çıkmaktadır.
Hücreli Planlı Binalar (MÖ 7500–7000): Küçük dikdörtgen odaların yan yana sıralandığı bu yapılar, depolama işlevini ön plana çıkarmaktadır.
Büyük Oda Planlı Binalar (MÖ 7000–6500): Geniş tek odalı yapılardır. Duvarlar taş veya kerpiçten inşa edilmiştir.
Çayönü'nün en ilginç ve en tartışmalı yapısı, "Kafatası Binası" olarak adlandırılan özel yapıdır. Bu yapıda çok sayıda insan kafatası ve kemik parçası bulunmuştur. Analizler, bazı bireylerin kafataslarının boynundan ayrılmış olduğunu ortaya koymuştur.
Bu bulguların kurban ritüeline mi, düşman kafası koleksiyonuna mı yoksa özel bir atalar kültüne mi işaret ettiği tartışmalıdır. Yapının özel statüsü, Çatalhöyük'teki ev içi gömü geleneğiyle kıyaslandığında farklı bir ölüm ve anma anlayışına işaret etmektedir.
Çayönü, erken evcilleştirmenin en önemli kanıtlarını sunan alanlardan biridir. Burada bulunan bitki kalıntıları arasında einkorn (tek taneli buğday), emmer (iki taneli buğday), arpa ve mercimek yer almaktadır. Koyun ve keçinin evcilleştirilmesine dair ilk göstergeler de Çayönü'nden gelmektedir.
Obsidyen aletler özellikle dikkat çekmektedir. Alandaki obsidyenin büyük bölümünün yaklaşık 200 kilometre uzaklıktaki Bingöl ve Van obsidyen yataklarından getirildiği anlaşılmaktadır. Bu, Neolitik dönemde uzun mesafeli ticaret ağlarının varlığına işaret etmektedir.
---